Przystanki w tekście
- Najpierw skala: o ile i po co
- Tłuszcze nasycone i trans: najlepiej opisana zmiana
- Błonnik: efekt liczony w ryzyku, nie w procentach wyniku
- Ruch i masa ciała: inne parametry niż tłuszcz w diecie
- Cukry, alkohol i sen: trzy rzeczy pomijane przy rozmowie o tłuszczach
- Sterole, suplementy i monakolina: gdzie kończy się dowód
- Leki: inna skala, i żadnego nie kupisz bez recepty
- Dlaczego u części osób dieta nie dowiezie wyniku do celu
- Jak ocenić, czy któraś zmiana zadziałała
- Źródła
Najpierw skala: o ile i po co
Pytanie o to, co obniża cholesterol, zwykle kończy się listą produktów. Użyteczniejszy jest podział według siły działania, bo pozycje na takiej liście różnią się o rząd wielkości. Ten tekst porządkuje je właśnie tak i celowo nie rozpisuje jadłospisu ani planu na tygodnie: od tego są osobne artykuły o diecie i o kolejnych etapach obniżania wyniku.
Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej podaje, że dzięki zmianom w sposobie żywienia można obniżyć poziom cholesterolu w surowicy nawet o 20 procent, a systematyczne przyjmowanie statyn albo inhibitorów PCSK9 o około 50 procent. W innym opracowaniu tej samej instytucji opisano, że wymiana tłustego mięsa i serów na warzywa, owoce, nasiona roślin strączkowych i produkty pełnoziarniste, razem z zastąpieniem tłuszczów zwierzęcych roślinnymi, może obniżyć cholesterol całkowity nawet o 25 procent lub więcej. Obie liczby opisują potencjał przy konsekwentnej zmianie, a nie wynik gwarantowany dla konkretnej osoby.
Warto też ustalić, po co ta liczba ma spadać. Nie dla samego wydruku. Według tej instytucji obniżenie stężenia cholesterolu w surowicy o 38 mg/dl, czyli o 1 mmol/l, zmniejsza o 20 do 25 procent ryzyko zgonu z powodu zawału serca lub udaru mózgu oraz ryzyko zawału niezakończonego zgonem.
Tłuszcze nasycone i trans: najlepiej opisana zmiana
Najlepiej opisaną pojedynczą zmianą jest ograniczenie tłuszczów nasyconych i tłuszczów trans. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej szacuje jej efekt na 5 do 10 procent obniżenia cholesterolu. Kluczowe jest słowo zastąpienie: wynik zmienia nie samo odjęcie jednego składnika, tylko to, co zajmuje jego miejsce w jadłospisie. Po stronie tłuszczów, które warto dokładać, ta sama instytucja wymienia oleje roślinne, orzechy, pestki, awokado i ryby morskie. Konkretnych podmianek i limitów porcji tu nie rozpisujemy, bo to materiał na osobny tekst.
Tłuszcze trans to jedyna pozycja na tej liście, przy której nie ma czego bronić. Zalecenie brzmi: ograniczyć do minimum, co według tej instytucji jest szczególnie istotne dla zmniejszenia stężenia cholesterolu całkowitego i frakcji LDL oraz zwiększenia frakcji HDL. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca, by u dorosłych tłuszcze trans stanowiły mniej niż 1 procent całkowitej energii, i przypisuje spożyciu przemysłowo wytwarzanych tłuszczów trans ponad 278 tysięcy zgonów rocznie na świecie. Zalecanym rozwiązaniem prawnym jest krajowy limit 2 g takich tłuszczów na 100 g tłuszczu w żywności.
Przy tłuszczach nasyconych rozmawiamy więc o proporcjach i podmianach, a tutaj o schodzeniu tak nisko, jak się da. Jeśli miałbyś zmienić jedną rzecz, ta wymaga najmniej liczenia: nie porcji, tylko wymiany kilku powtarzalnych zakupów.
Błonnik: efekt liczony w ryzyku, nie w procentach wyniku
Błonnik pokarmowy obniża, według Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej, stężenie cholesterolu całkowitego i frakcji LDL we krwi. Źródłem są warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste oraz nasiona roślin strączkowych.
Opracowanie nie podaje tu procentu spadku cholesterolu, tylko liczby dotyczące ryzyka: każde dodatkowe 7 g błonnika w diecie wiąże się z 9 procent mniejszym ryzykiem choroby wieńcowej, a 10 g na dobę z 16 procent mniejszym ryzykiem udaru mózgu. To rzadki przypadek, w którym efekt zwykłego składnika posiłku opisano w tej samej walucie co efekt leczenia. Nie dodawaj jednak tych liczb do 20 procent z pierwszej sekcji: dotyczą innych wielkości mierzonych w innych badaniach.
Ruch i masa ciała: inne parametry niż tłuszcz w diecie
Aktywność fizyczna działa na inny parametr niż dieta tłuszczowa. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej wiąże ją ze zwiększeniem stężenia cholesterolu HDL, który w prawidłowym stężeniu działa przeciwmiażdżycowo. Zalecenie jest podane konkretnie: co najmniej 30 minut umiarkowanego wysiłku każdego dnia, na przykład spacer, bieganie, jazda na rowerze albo pływanie. Jeśli dotąd ruszałeś się mało, zwiększaj poziom aktywności stopniowo i dopasuj rodzaj oraz czas trwania wysiłku do własnych możliwości.
Masa ciała jest dźwignią o zmierzonym progu wejścia. Redukcja nawet 5 do 10 procent wyjściowej masy ciała ma, według tego samego materiału, korzystny wpływ na parametry profilu lipidowego i zmniejsza ryzyko chorób układu krążenia. To ważna liczba, bo przewraca częste założenie, że sens ma dopiero duża utrata kilogramów.
Z obu akapitów wynika wniosek praktyczny: ruch nie jest zamiennikiem zmiany w składzie diety, bo celuje w inny parametr niż ona.
Cukry, alkohol i sen: trzy rzeczy pomijane przy rozmowie o tłuszczach
Cukry proste działają na jeszcze inny parametr niż tłuszcze nasycone. Według Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej są substratem do syntezy triglicerydów w wątrobie, więc słodzone napoje, słodycze i dżemy zmieniają profil lipidowy inną drogą niż tłusty ser. Jeśli Twój wynik odbiega przede wszystkim w triglicerydach, miejsce do pracy jest raczej tutaj niż w maśle.
Alkohol bywa traktowany ulgowo, a zalecenia są jednoznaczne: znacząco ograniczyć, a najlepiej całkowicie wyeliminować. Materiał wskazuje, że dane przemawiają za całkowitą eliminacją u osób z hipercholesterolemią oraz u osób z dużym stężeniem triglicerydów. Obok tego stoi rezygnacja z palenia tytoniu.
Dwie pozostałe pozycje wyglądają miękko, a są wpisane w te same zalecenia: sen w ilości 7 do 9 godzin na dobę, z zasypianiem i wstawaniem o stałych porach, oraz świadome radzenie sobie ze stresem. Nie zastąpią zmiany diety, ale nie ma powodu ich wycinać.
Zwróć uwagę na prawidłowość widoczną w całej tej części: żadna z opisanych zmian nie działa na wszystkie parametry lipidogramu naraz. Ruch przesuwa głównie HDL, cukry triglicerydy, tłuszcze nasycone i trans cholesterol całkowity oraz LDL. Dlatego zestaw działań dobiera się do tego, co konkretnie odbiega w Twoim wyniku.
Sterole, suplementy i monakolina: gdzie kończy się dowód
Sterole i stanole roślinne mają w zaleceniach konkretną dawkę i konkretny efekt: 2 g dziennie może według broszury Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej obniżyć stężenie frakcji LDL oraz triglicerydów o około 7 do 10 procent. W innym opracowaniu tej instytucji ta sama dawka wiąże się z obniżeniem LDL o około 10 procent. Sterole występują naturalnie w owocach, orzechach, zbożach i olejach roślinnych, a bywają dodawane do margaryn miękkich, jogurtów i innych produktów mlecznych.
Efekt zależy od dawki. Zalecenia każą sprawdzić podaną przez producenta wielkość porcji dostarczającą 2 g steroli i stanoli, ponieważ niższe spożycie nie będzie wywoływało efektu terapeutycznego. Sama obecność steroli w składzie nie jest więc dawką, a łyżeczka margaryny dziennie to smarowanie pieczywa, nie leczenie.
Suplementy pojawiają się w materiałach jako uzupełnienie modyfikacji dietetycznych, a nie ich zamiennik. Broszura wymienia wyciąg z czerwonego ryżu, berberynę i kwasy tłuszczowe omega-3, z zastrzeżeniem, że przed rozpoczęciem suplementacji trzeba skonsultować ten zamiar z lekarzem prowadzącym. Inne opracowanie opisuje łącznie produkty ze sterolami i stanolami oraz suplementy z monakoliną i bergamotką jako obniżające cholesterol średnio o około 10 do 15 procent. To zakres dla całej grupy, a nie dla samych steroli, więc nie czytaj go jako obietnicy dla pojedynczego produktu ani jako sprzecznego z 7 do 10 procent.
Monakolina K wymaga osobnej uwagi. To ta sama substancja czynna co lowastatyna, a lowastatyna jako lek, na przykład w preparatach Liprox, Lovasterol i Lovastin, ma w rejestrze produktów leczniczych kategorię wydawania na receptę. Wyciąg z czerwonego ryżu dostarcza więc cząsteczkę ze statyny, tylko w kategorii suplementu diety: bez ustalonej dawki leczniczej oraz bez Charakterystyki Produktu Leczniczego z listą przeciwwskazań i interakcji.
Z tego wynikają dwie rzeczy. Po pierwsze, skoro to ta sama cząsteczka, nie ma powodu zakładać, że preparat z monakoliną nie może dawać działań niepożądanych znanych ze statyn, w tym ze strony mięśni, więc nie jest łagodną alternatywą dla osoby, która statyny nie toleruje. Po drugie, jeśli przyjmujesz już lek obniżający cholesterol, dołożenie na własną rękę preparatu o tym samym mechanizmie oznacza podwojenie leczenia, a lekarz powinien o tym wiedzieć wcześniej, a nie przy okazji kolejnego wyniku.
Leki: inna skala, i żadnego nie kupisz bez recepty
W rejestrze produktów leczniczych wszystkie preparaty obniżające stężenie lipidów, które sprawdziliśmy, mają kategorię wydawania na receptę: atorwastatyna, rozuwastatyna, simwastatyna, lowastatyna, pitawastatyna, ezetymib, fenofibrat, kwas bempedoinowy, inklisiran, alirokumab i ewolokumab, a także gotowe połączenia w jednej tabletce. Nie istnieje lek na cholesterol dostępny z półki, więc fraza o tabletkach na cholesterol bez recepty nie opisuje żadnego realnego produktu leczniczego.
Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej opisuje statyny jako leki podstawowe w zaburzeniach lipidowych, z korzystnymi efektami w profilaktyce chorób sercowo-naczyniowych znanymi od ponad 30 lat. Wymienia też inhibitory PCSK9, czyli alirokumab i ewolokumab, podawane w iniekcji co 2 tygodnie albo raz na miesiąc. To właśnie te grupy stoją za liczbą około 50 procent z pierwszej sekcji.
Najważniejsze zdanie tej części dotyczy momentu, w którym wynik wreszcie wygląda dobrze. Według tej samej instytucji przerwanie terapii prowadzi do ponownego wzrostu stężenia cholesterolu, więc leki obniżające lipidy stosuje się długotrwale. Dobry lipidogram w trakcie leczenia świadczy o tym, że leczenie działa, a nie o tym, że przestało być potrzebne: zmianę dawki albo zakończenie terapii omawia się z lekarzem przed jakąkolwiek zmianą.
Działania niepożądane statyn i to, co robić, gdy się pojawią, mają własne omówienie w osobnych artykułach tego serwisu. Tutaj istotne jest jedno: w skali efektu to inna liga niż zmiana jadłospisu, a decyzja o niej należy do lekarza.
Dlaczego u części osób dieta nie dowiezie wyniku do celu
Pułap zmian w stylu życia nie jest ten sam dla wszystkich i warto o tym wiedzieć, zanim ocenisz własne miesiące pracy jako porażkę. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej podaje, że podwyższone stężenie cholesterolu w surowicy ma w Polsce około 61 procent populacji, czyli jest to sytuacja typowa, a nie wyjątkowa.
Osobną grupą są osoby z hipercholesterolemią rodzinną. Opracowanie podaje, że to zaburzenie dziedziczne występuje u jednej osoby na 200, a jako kryteria przywołuje stężenie cholesterolu w surowicy powyżej 310 mg/dl albo frakcji LDL powyżej 190 mg/dl. W tej samej części czytamy, że nieleczona hipercholesterolemia zwiększa ryzyko zawału serca i udaru mózgu oraz może skrócić życie o 20 do 30 lat. Ta liczba pochodzi z fragmentu o hipercholesterolemii rodzinnej i dotyczy tej choroby, a nie każdego podwyższonego wyniku, więc nie odnoś jej do siebie bez rozmowy z lekarzem. W takim przypadku styl życia pozostaje potrzebny, ale sam z siebie nie wystarczy, bo przyczyna nie leży w jadłospisie.
O tym, czy sama zmiana nawyków wystarczy, decyduje całkowite ryzyko sercowo-naczyniowe, nie sama liczba na wydruku. Według broszury u pacjentów z niskim ryzykiem zmiana stylu życia jest wystarczającą metodą interwencji, natomiast w poważniejszych przypadkach wprowadza się ją równocześnie z leczeniem farmakologicznym. Dwie osoby z identycznym wynikiem mogą więc usłyszeć dwa różne zalecenia i obie wersje mogą być prawidłowe. Oceny dokonuje lekarz na podstawie wieku, ciśnienia, palenia, cukrzycy i przebytych chorób serca.
Jak ocenić, czy któraś zmiana zadziałała
Weryfikacja ma jedno narzędzie: lipidogram. Zakresy referencyjne drukowane obok wyniku zależą od laboratorium i zastosowanej metody, więc ten sam wynik w dwóch pracowniach może wypaść po dwóch stronach granicy. Najbardziej wiarygodne jest porównanie z Twoim poprzednim wynikiem, najlepiej z tego samego laboratorium. O przygotowaniu do pobrania, także o tym, czy trzeba być na czczo, informuje laboratorium. Cytowane materiały podają wartości docelowe dla profilu lipidowego na czczo, więc porównuj wyniki pobrane w takich samych warunkach.
Wartości docelowe z broszury Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej brzmią następująco: cholesterol całkowity poniżej 190 mg/dl, czyli 5,0 mmol/l, cholesterol HDL powyżej 40 mg/dl, czyli 1,0 mmol/l, u mężczyzn i powyżej 45 mg/dl, czyli 1,2 mmol/l, u kobiet, oraz triglicerydy poniżej 150 mg/dl, czyli 1,7 mmol/l.
Dla frakcji LDL nie ma jednej liczby i nie jest to przeoczenie. Strona tej instytucji podaje cztery progi zależne od grupy ryzyka: poniżej 55 mg/dl przy bardzo dużym ryzyku, poniżej 70 mg/dl przy dużym, poniżej 100 mg/dl przy umiarkowanym i poniżej 116 mg/dl przy małym. Do której grupy należysz, ustala lekarz, więc szukanie własnej liczby w rubryce na wydruku prowadzi donikąd. Termin badania kontrolnego również wyznacza lekarz, bo zależy od wyniku wyjściowego i od tego, czy równolegle wprowadzono leki.
Na koniec rozgraniczenie, które warto mieć z tyłu głowy. Podwyższony cholesterol nie boli i nie jest stanem nagłym, więc rozmowa o nim ma sens w trybie planowym. Natomiast ból w klatce piersiowej, duszność, nagłe osłabienie połowy ciała albo zaburzenia mowy to sytuacja dla numeru 112 lub oddziału ratunkowego, a nie dla konsultacji online.
Źródła
- Cholesterol a dieta, Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (NIZP PZH - PIB)
- Czy warto obniżać poziom cholesterolu?, Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej
- Zaburzenia lipidowe, broszura Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej
- Zaburzenia lipidowe - zalecenia i jadłospis, Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej
- Trans fat, fact sheet, World Health Organization
Pytania do tego wpisu
Czy jest coś na cholesterol bez recepty?
Leku nie ma: wszystkie sprawdzone przez nas preparaty obniżające lipidy mają w rejestrze kategorię wydawania na receptę. Z półki dostępne są żywność wzbogacana sterolami i stanolami oraz suplementy diety, ale to inna kategoria i inna skala działania. Uwaga na suplementy z czerwonym ryżem: zawarta w nich monakolina K jest tą samą substancją co lowastatyna, więc nie jest to produkt neutralny i warto go omówić z lekarzem.
Czy suplement z czerwonym ryżem zastąpi statynę, której nie toleruję?
Nie ma podstaw, by tak zakładać. Monakolina K to ta sama cząsteczka co lowastatyna, więc może dawać podobne działania niepożądane, a suplement nie ma ustalonej dawki leczniczej ani opisu interakcji jak lek. Zamiast szukać zamiennika na własną rękę, opisz lekarzowi objawy: leczenie można zmodyfikować, nie rezygnując z jego skuteczności.
Mój wynik wrócił do normy na statynie. Mogę ją odstawić?
Nie na własną rękę. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej wskazuje, że przerwanie terapii prowadzi do ponownego wzrostu stężenia cholesterolu, dlatego leki obniżające lipidy stosuje się długotrwale. Dobry wynik świadczy o tym, że leczenie działa, a nie o tym, że przestało być potrzebne. Zmianę dawki albo zakończenie terapii omawia się z lekarzem przed odstawieniem preparatu.
Muszę całkowicie zrezygnować z jajek?
Zalecenia mówią o limicie, nie o eliminacji: spożycie jaj kurzych ogranicz do jednego dziennie lub 7 sztuk tygodniowo. Obok jajek na wynik wpływają tłuszcz, na którym je przygotowujesz, i reszta talerza, więc pojedynczy produkt rzadko rozstrzyga o lipidogramie.
Czy kieliszek wina pomaga na cholesterol?
Zalecenia Narodowego Centrum Edukacji Żywieniowej idą w przeciwną stronę: alkohol należy znacząco ograniczyć, a najlepiej całkowicie wyeliminować, a u osób z hipercholesterolemią oraz z dużym stężeniem triglicerydów dane wskazują na potrzebę pełnej eliminacji. Nie ma tam progu, który opisano by jako korzystny dla profilu lipidowego.
Znajomy ma podobny wynik i nie dostał żadnych leków. Dlaczego ja miałbym je przyjmować?
Bo decyzja nie zależy od samej liczby, tylko od całkowitego ryzyka sercowo-naczyniowego. Wiek, ciśnienie, palenie, cukrzyca i przebyte choroby serca przesuwają wartości docelowe i próg włączenia leczenia. Dlatego dwie osoby z identycznym lipidogramem mogą usłyszeć dwa różne zalecenia i obie wersje mogą być prawidłowe.
Czy wysoki cholesterol daje jakieś objawy, po których go poznam?
Zwykle nie, i to jest jego główna cecha praktyczna: rozpoznaje się go z badania krwi, a nie z samopoczucia. Dlatego lipidogram wykonuje się planowo, a nie dopiero wtedy, gdy coś zaczyna dolegać. Objawy takie jak ból w klatce piersiowej czy duszność nie są sygnałem wysokiego cholesterolu, tylko powodem do pilnego kontaktu z numerem 112 albo oddziałem ratunkowym.
Tekst objaśnia przebieg wniosku i nie zastępuje wizyty ani konsultacji. O tym, jak leczyć konkretnego pacjenta, przesądza lekarz, który zna jego sytuację.