Przystanki w tekście
- Etap 1: jak działają SSRI i czym różnią się od SNRI
- Etap 2: sześć substancji w jednym zestawieniu
- Etap 3: jak różnią się wskazania i kiedy lekarz sięga po konkretną substancję
- Etap 4: najczęstsze działania niepożądane i sprawa masy ciała
- Etap 5: pierwsze tygodnie leczenia i ostrzeżenie, którego nie wolno pominąć
- Ciąża i prowadzenie pojazdów: co mówią charakterystyki
- Zespół odstawienny i pytanie o uzależnienie
- Interakcje, które musisz zgłosić lekarzowi
- Recepta na lek SSRI i jak działa nasz wniosek
- Substancje z tej grupy
- Źródła
Etap 1: jak działają SSRI i czym różnią się od SNRI
Nazwa grupy opisuje mechanizm: te leki wybiórczo hamują zwrotny wychwyt serotoniny, dzięki czemu w układzie nerwowym utrzymuje się jej więcej. Serotonina bierze udział w regulacji nastroju, lęku i snu, stąd zastosowanie w depresji i zaburzeniach lękowych. Efekt nie pojawia się po jednej tabletce: według ChPL escitalopramu działanie przeciwdepresyjne uzyskuje się zazwyczaj po 2-4 tygodniach, a charakterystyki zastrzegają, że poprawa może nie nastąpić w pierwszych tygodniach leczenia lub dłużej. Ocena, czy leczenie działa, należy do lekarza. Dlatego pierwsze tygodnie przyjmowania wymagają cierpliwości, ale też uważnej obserwacji własnego samopoczucia i zgłaszania wszystkiego, co niepokoi, zamiast samodzielnego przerywania terapii po kilku dniach.
SNRI to kolejna grupa leków przeciwdepresyjnych. Rozwinięcie skrótu przypomina charakterystyka escitalopramu: inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny. Oznacza to, że SNRI (np. duloksetyna) działają jednocześnie na dwa neuroprzekaźniki, a SSRI głównie na jeden. W charakterystykach część ostrzeżeń, na przykład o akatyzji, dotyczy wspólnie „leków z grupy SSRI/SNRI”.
Etap 2: sześć substancji w jednym zestawieniu
Zestawienie opiera się na charakterystykach produktów referencyjnych. Preparaty z tą samą substancją mogą mieć nieco inne wskazania, więc zawsze sprawdzaj ulotkę swojego leku. Wszystkie sześć substancji ma w URPL kategorię wydawania Rp i nie znajduje się na wykazie substancji psychotropowych.
| Substancja | Wskazania według ChPL | Najważniejsze przeciwwskazania |
|---|---|---|
| Sertralina (np. Asertin, Miravil) | Epizody dużej depresji, zapobieganie ich nawrotom, lęk napadowy, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (od 6. roku życia), lęk społeczny i zespół stresu pourazowego. | Jednoczesne stosowanie z nieodwracalnymi inhibitorami MAO oraz z pimozydem. |
| Escitalopram (np. Escitil, Depralin, Elicea) | Depresja, lęk paniczny, fobia społeczna, uogólnione zaburzenie lękowe i zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne. | Inhibitory MAO, moklobemid i linezolid, a także wydłużenie odstępu QT i leki wydłużające QT. |
| Citalopram (np. Cipramil, Citabax) | Zaburzenia depresyjne oraz lęk napadowy z agorafobią lub bez niej. | Inhibitory MAO, wydłużenie odstępu QT i jednoczesne stosowanie leków wydłużających QT. |
| Fluoksetyna (np. Bioxetin, Andepin) | Depresja, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne i bulimia u dorosłych; u dzieci od 8 lat umiarkowana lub ciężka depresja po nieskutecznej psychoterapii. | Nieodwracalne nieselektywne inhibitory MAO oraz metoprolol stosowany w niewydolności serca. |
| Paroksetyna (np. Rexetin, Paxtin) | Ciężki epizod depresji, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne, lęk napadowy, fobia społeczna, uogólniony lęk i zespół stresu pourazowego. | Inhibitory MAO oraz tiorydazyna i pimozyd. |
| Fluwoksamina (Fevarin) | Duże zaburzenia depresyjne i zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne. | Inhibitory MAO, tyzanidyna, pimozyd i ramelteon. |
Etap 3: jak różnią się wskazania i kiedy lekarz sięga po konkretną substancję
Choć mechanizm jest wspólny, wskazania nie są identyczne. Sertralina i paroksetyna mają najszerszy zestaw: oprócz depresji obejmują lęk napadowy, fobię społeczną, zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne i zespół stresu pourazowego. Escitalopram ma w ChPL także uogólnione zaburzenie lękowe, a citalopram jest zarejestrowany węziej: w depresji i lęku napadowym.
Fluoksetyna to jedyna z tej szóstki substancja, której charakterystyka obejmuje bulimię jako uzupełnienie psychoterapii. Fluwoksamina w ChPL ma tylko depresję i zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne. Sertralina jest zarejestrowana w zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym także u dzieci w wieku 6 do 17 lat, a fluoksetyna w depresji u dzieci od 8 lat, i to wyłącznie łącznie z psychoterapią.
Poniżej 18. roku życia charakterystyki sertraliny, escitalopramu, citalopramu, paroksetyny i fluwoksaminy wskazują, że leków nie należy stosować, z wyjątkiem zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego (dotyczy sertraliny i fluwoksaminy). Powód to obserwowane w badaniach klinicznych częstsze zachowania samobójcze i wrogość u dzieci i młodzieży leczonych lekami przeciwdepresyjnymi. Wybór substancji zawsze zależy od rozpoznania, wcześniejszych leków, chorób towarzyszących i innych przyjmowanych preparatów, dlatego strona nie wskaże jednego właściwego leku, a ty nie zmieniaj go na własną rękę.
Etap 4: najczęstsze działania niepożądane i sprawa masy ciała
Według ChPL sertraliny najczęściej zgłaszanym działaniem niepożądanym są nudności. W charakterystyce fluoksetyny na czele listy stoją bóle głowy, nudności, bezsenność, zmęczenie i biegunka. W przypadku citalopramu i escitalopramu działania niepożądane występują najczęściej w pierwszych dwóch tygodniach, a potem zwykle słabną. Charakterystyka fluoksetyny dodaje, że z czasem intensywność i częstość działań mogą się zmniejszać.
Wśród działań dotyczących życia seksualnego ChPL citalopramu wymienia zmniejszenie popędu płciowego, a w badaniach nad lękiem społecznym u 14% mężczyzn przyjmujących sertralinę odnotowano zaburzenia seksualne, w tym niezdolność do ejakulacji, wobec 0% przy placebo. O takich zmianach powiedz lekarzowi, zamiast znosić je w milczeniu. Charakterystyki ostrzegają też, że zaburzenia seksualne mogą się utrzymywać mimo odstawienia leku.
Co z wagą? Charakterystyki nie układają leków w ranking pod tym kątem i wymieniają zmiany masy ciała w obu kierunkach. ChPL citalopramu podaje zmniejszenie masy ciała jako częste, a zwiększenie jako niezbyt częste. Charakterystyka fluoksetyny podaje zmniejszenie masy ciała jako częste, a charakterystyki escitalopramu, paroksetyny i fluwoksaminy wymieniają zwiększenie masy ciała. Dlatego odpowiedź musi być indywidualna i wynika z obserwacji, nie z tabeli.
Etap 5: pierwsze tygodnie leczenia i ostrzeżenie, którego nie wolno pominąć
Charakterystyki leków przeciwdepresyjnych zawierają ostrzeżenie klasowe: w pierwszych tygodniach leczenia i po każdej zmianie dawki lęk, niepokój i myśli samobójcze mogą się przejściowo nasilić, najwyraźniej u osób przed 25. rokiem życia. Metaanaliza badań, na którą powołuje się ChPL, wykazała w tej grupie większe ryzyko zachowań samobójczych niż przy placebo.
Dlatego w tym czasie pacjent i jego bliscy powinni zwracać uwagę na każde pogorszenie samopoczucia, nietypowe zmiany zachowania i pojawienie się myśli samobójczych. W takim przypadku należy od razu skontaktować się z lekarzem, a w bezpośrednim zagrożeniu życia zadzwonić na numer 112.
Charakterystyki opisują też akatyzję, czyli przykry niepokój połączony z koniecznością ciągłego poruszania się i niemożnością usiedzenia. Według wszystkich sześciu charakterystyk jest ona najbardziej prawdopodobna w pierwszych kilku tygodniach leczenia, a u osób, u których się pojawi, zwiększanie dawki może być szkodliwe, więc trzeba o niej od razu poinformować lekarza.
Ciąża i prowadzenie pojazdów: co mówią charakterystyki
Charakterystyki są ostrożne wobec ciąży, ale nie jednakowo. Citalopram i escitalopram nie powinny być stosowane w ciąży, chyba że jest to bezwzględnie konieczne, a fluoksetyna i fluwoksamina wtedy, gdy stan kliniczny kobiety wymaga leczenia. ChPL paroksetyny przywołuje badania sugerujące zwiększone ryzyko wad serca płodu po zastosowaniu w pierwszym trymestrze i zaleca lekarzowi rozważenie alternatywy u kobiet w ciąży lub planujących ją, a wszystkie sześć charakterystyk opisuje ryzyko przetrwałego nadciśnienia płucnego noworodka po stosowaniu SSRI, zwłaszcza w późnej ciąży.
Niezależnie od substancji w większości charakterystyk powtarzają się dwie rzeczy: u noworodków matek leczonych SSRI pod koniec ciąży opisywano objawy podobne do odstawiennych, a ChPL citalopramu, escitalopramu, fluoksetyny i paroksetyny każą unikać nagłego przerwania leczenia w ciąży. Jeśli jesteś w ciąży albo ją planujesz, nie odstawiaj leku sama. Skontaktuj się z lekarzem, który oceni ryzyko i korzyści.
Prowadzenie pojazdów wygląda inaczej niż przy lekach nasennych. Charakterystyki sertraliny, escitalopramu, paroksetyny i fluwoksaminy podają, że w badaniach nie stwierdzono istotnego wpływu na sprawność psychoruchową, ale każą uprzedzić pacjenta o możliwym wpływie leku na prowadzenie pojazdów albo zachować ostrożność. ChPL fluwoksaminy wskazuje na możliwą nadmierną senność i zaleca ostrożność do czasu ustalenia indywidualnej reakcji na lek. ChPL citalopramu mówi o niewielkim lub umiarkowanym wpływie na prowadzenie pojazdów, a ChPL fluoksetyny zaleca, by pacjenci unikali prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Dopóki nie wiesz, jak reagujesz na lek, zachowaj szczególną ostrożność, a o prowadzeniu auta porozmawiaj z lekarzem.
Zespół odstawienny i pytanie o uzależnienie
Odstawianie leków SSRI nie wygląda jak odstawianie benzodiazepin, ale też wymaga ostrożności. ChPL paroksetyny stwierdza, że występowanie objawów odstawienia nie oznacza, że lek uzależnia, a ChPL fluwoksaminy, że dostępne dane nie wskazują, by leczenie prowadziło do uzależnienia. Tabela działań niepożądanych sertraliny wymienia jednak uzależnienie od leku. Objawy odstawienia są przy tym częste, zwłaszcza po nagłym przerwaniu leku.
Najczęściej zgłaszane to zawroty głowy, zaburzenia czucia, w tym parestezje, zaburzenia snu z intensywnymi snami, pobudzenie, lęk, nudności, drżenia i bóle głowy. W badaniach opisanych w charakterystykach zdarzenia po odstawieniu wystąpiły przy sertralinie u 23% pacjentów (wobec 12% osób nadal leczonych), przy escitalopramie u około 25% (wobec 15% przy placebo), przy paroksetynie u 30% (wobec 20% przy placebo) i przy citalopramie u 40% (wobec 20% osób nadal leczonych). Badania miały różne plany, więc tych liczb nie należy porównywać między lekami.
Ryzyko zależy od czasu leczenia, dawki i tempa jej zmniejszania. Dlatego nie przerywaj leczenia sam i nie wprowadzaj własnych schematów. Sposób zakończenia terapii zawsze ustala lekarz.
Interakcje, które musisz zgłosić lekarzowi
Najpoważniejsza reguła dotyczy inhibitorów MAO. Są przeciwwskazane razem ze wszystkimi omawianymi lekami z powodu ryzyka zespołu serotoninowego, a między odstawieniem jednych i rozpoczęciem drugich trzeba zachować odstępy opisane w ChPL. Escitalopram jest dodatkowo przeciwwskazany z moklobemidem i linezolidem, a escitalopram i citalopram także z lekami wydłużającymi odstęp QT oraz u osób z wydłużonym odstępem QT.
Charakterystyka hydroksyzyny przeciwwskazuje jej stosowanie u osób przyjmujących leki wydłużające odstęp QT i wymienia wśród nich citalopram oraz escitalopram. To reguła dotycząca bezpieczeństwa serca, a nie ranking preparatów. ChPL escitalopramu również wymienia hydroksyzynę wśród leków wydłużających odstęp QT, z którymi połączenie jest przeciwwskazane. Jeśli przyjmujesz citalopram lub escitalopram, nie łącz ich z hydroksyzyną i mów każdemu lekarzowi, jakie leki już bierzesz. Więcej o hydroksyzynie znajdziesz w opisie hydroksyzyny.
Osobna sprawa to dziurawiec zwyczajny. Według ChPL escitalopramu i citalopramu łączenie z preparatami zawierającymi dziurawiec może zwiększać częstość działań niepożądanych. ChPL citalopramu mówi wprost, że nie należy ich stosować razem, a ChPL sertraliny zaleca w miarę możliwości unikać takiego połączenia. Do lekarza trzeba więc zgłaszać także suplementy i zioła.
Recepta na lek SSRI i jak działa nasz wniosek
Leki SSRI mają w URPL kategorię Rp i nie należą do substancji psychotropowych z wykazu, więc nie dotyczą ich dodatkowe warunki, które opisujemy przy benzodiazepinach grupy IV-P. Nadal jest to lek na receptę, której nie zastąpi samodzielne kupowanie preparatów z nielegalnych źródeł, obarczone ryzykiem podróbek.
U nas wniosek o kontynuację składasz w formularzu z wywiadem. Ocenia go lekarz, a nie ta strona, i może poprosić o dokumentację albo dopytać na czacie. Nie ma wideo ani rozmowy telefonicznej. Zakres to wyłącznie kontynuacja leczenia już prowadzonego i udokumentowanego: rozpoznanie i pierwszy dobór leku należy do psychiatry na wizycie. Opłata dotyczy oceny wniosku przez lekarza, dlatego przy odmowie nie podlega zwrotowi.
Do wniosku przygotuj nazwę leku i moc z ostatniego opakowania, informację o tym, od kiedy i z jakiego powodu go przyjmujesz, datę ostatniej wizyty u lekarza prowadzącego, wypis lub zaświadczenie, jeśli je masz, oraz listę innych leków i suplementów. Wpisz też, jeśli w pierwszych tygodniach leczenia lub po zmianie dawki pojawił się lęk albo myśli, które cię niepokoją. Jeśli takie myśli masz teraz, nie czekaj na ocenę wniosku: skontaktuj się od razu z lekarzem, a w zagrożeniu życia dzwoń na 112. Im pełniejszy opis, tym łatwiej lekarzowi ocenić, czy kontynuacja jest uzasadniona, i tym mniej dopytywania na czacie.
Szczegóły znajdziesz w opisie e-recepty psychiatrycznej i w przewodniku jak wygląda wniosek o przedłużenie leczenia.
Substancje z tej grupy
- Sertralina Sertralina (SSRI): depresja, lęk napadowy, ZO-K, lęk społeczny i PTSD
- Escitalopram SSRI: wskazania z ChPL, czas działania, skutki uboczne, odstawienie i kontynuacja
- Citalopram Citalopram (SSRI): depresja i zespół lęku napadowego, tabletki na receptę
- Fluoksetyna Fluoksetyna: lek z grupy SSRI (Rp) w depresji, OCD i bulimii
- Paroksetyna Paroksetyna (SSRI): depresja, zaburzenia lękowe, OCD i PTSD
Źródła
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Asertin 50, sertralina (Rejestr Produktów Leczniczych)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Escitil, escitalopram (Rejestr Produktów Leczniczych)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Citabax 10, citalopram (Rejestr Produktów Leczniczych)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Bioxetin, fluoksetyna (Rejestr Produktów Leczniczych)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Rexetin, paroksetyna (Rejestr Produktów Leczniczych)
- Charakterystyka Produktu Leczniczego Fevarin, fluwoksamina (Rejestr Produktów Leczniczych)
Pytania do tego wpisu
Który lek z grupy SSRI najrzadziej wiąże się ze wzrostem wagi?
Charakterystyki nie wskazują takiego leku. Wymieniają zmiany masy ciała w obu kierunkach: citalopram i fluoksetyna często wiążą się ze zmniejszeniem masy ciała, a zwiększenie wymieniono m.in. przy citalopramie, escitalopramie, paroksetynie i fluwoksaminie. Reakcja jest indywidualna, więc obserwuj wagę i zgłoś zmiany lekarzowi.
Jaka jest różnica między lekami SSRI a SNRI?
SSRI hamują zwrotny wychwyt serotoniny, a SNRI serotoniny i noradrenaliny. Oba typy stosuje się w depresji i zaburzeniach lękowych, a część ostrzeżeń, np. o akatyzji, dotyczy ich wspólnie. O tym, który lek jest odpowiedni, decyduje lekarz po ocenie rozpoznania, wcześniejszego leczenia i innych przyjmowanych leków.
Czy po lekach SSRI trzeba obawiać się uzależnienia?
Według charakterystyk paroksetyny i fluwoksaminy nie: objawy odstawienia nie oznaczają uzależnienia, a dane nie wskazują, by leczenie do niego prowadziło. ChPL sertraliny wymienia jednak uzależnienie od leku wśród działań niepożądanych. Objawy odstawienia są jednak częste, zwłaszcza po nagłym przerwaniu, dlatego lek odstawia się stopniowo, z lekarzem. Nie przerywaj leczenia na własną rękę.
Tekst objaśnia, jak działa ta grupa leków, i nie zastępuje wizyty ani konsultacji. O tym, czy i czym leczyć konkretnego pacjenta, przesądza lekarz, który zna jego sytuację.